U Starom Kostolcu potvrđeno postojanje srednjovekovne episkopske crkve

Na lokalitetu Mali grad – Todića crkva u Starom Kostolcu, gde Narodni muzej Požarevac od 2007. godine istražuje srednjovekovno Braničevo, tokom ovogodišnje kampanje istražen je deo crkve bazilikalnog tipa za koju se pretpostavlja da je bila episkopska.

Istraživanja se sprovode pod rukovodstvom muzejskog savetnika Dragane Spasić-Đurić, uz sredstva Grada Požarevca. Na lokalitetu je do sada istraženo oko 200 objekata različite namene, uključujući stambene, ekonomske i radioničke objekte.

Istraživanje crkve započeto je tokom 2025. godine, a ovogodišnja kampanja omogućila je proširenje iskopa prema istoku. Tom prilikom otkriven je oltarski prostor dimenzija oko 10 puta 10,40 metara, koji se završava apsidom.

Prema dosadašnjim rezultatima, crkva je najverovatnije bila trobrodna. Deo centralnog broda nalazi se ispod današnjeg asfaltiranog puta, širokog oko pet metara. Zapadno od puta istraženi su deo naosa, priprata i ostaci ulaza na zapadnoj strani.

U severnom brodu pronađeni su ostaci konhe, za koju se pretpostavlja da je bila krstionica ili kapela. Zapadno od nje nalazi se gotovo kvadratna konstrukcija koja bi mogla predstavljati cisternu ili bazu zvonika. Istraživanje sa južne strane ograničeno je betonskom ogradom porte crkve Svetog Đorđa.

Pod crkve bio je popločan masivnim kamenim pločama tamnoplave i tamnocrvene boje. Na pojedinim mestima naknadno su ugrađivane mermerne ploče, za koje se pretpostavlja da su rimskog porekla.

Na ostacima zidova pronađen je fresko-malter, što ukazuje da je objekat bio živopisan. Istraživači navode da dva sloja živopisa i dva nivoa poda ukazuju na obnovu crkve.

Pronađeni su i delovi kamenih i mermernih stubova, kolona i pilastara, kao i fragmenti arhitektonske plastike. U blizini oltarske pregrade pronađen je deo bronzanog polijeleja, koji se datuje u 12. odnosno prvu polovinu 13. veka.

Na lokalitetu je pronađena i mermerna šišarka na kvadratnom postolju. Prema pretpostavci istraživača, mogla je biti preneta iz Viminacijuma, ali nije isključena ni mogućnost da je u blizini postojao rimski objekat iz kojeg je materijal kasnije ponovo korišćen.

Do sada istraženi deo crkve ima dimenzije oko 31 puta 15,5 metara. Konačne dimenzije objekta još nisu utvrđene, jer prostor sa njegove severne i južne strane nije u potpunosti istražen.

Na osnovu pronađenog novca, izgradnja crkve preliminarno se datuje u period vladavine Jovana II Komnina (1118–1143) i Manojla I Komnina (1143–1180).

Crkva je podignuta na starijem srednjovekovnom objektu, koji je takođe imao živopis. Istraživači pretpostavljaju da je reč o starijoj crkvi iz 10. ili 11. veka, što povezuju sa postojanjem Braničevske episkopije.

Braničevski episkop se pominje 1019. godine u povelji vizantijskog cara Vasilija II, među episkopima u sastavu Ohridske arhiepiskopije. Sakralni kontinuitet lokaliteta dodatno se povezuje sa hrišćanskom nekropolom, na kojoj je do sada istraženo 25 grobova. Zbog nedostatka priloga u grobovima, nekropola za sada ne može preciznije da se datuje.

Objekat je kasnije srušen i opljačkan, a na lokalitetu su evidentirani i tragovi požara. Zbog toga su pojedini delovi crkve očuvani samo kroz temelje i negativne tragove konstrukcija. Tokom istraživanja uklonjeno je više od 500 kubnih metara građevinskog šuta.

Istraživači pretpostavljaju da su napadi i pustošenja Mađara 1182. i 1183. godine mogli biti povezani sa prvim rušenjem crkve. Obnovljeni podovi i slojevi živopisa, međutim, ukazuju da je objekat kasnije obnovljen i korišćen i tokom 13. veka.

Podsetimo, nova arheološka istraživanja na lokalitetu Mali grad – Todića crkva počela su 20. jula.