112 godina od početka Prvog svetskog rata: Od ultimatuma Srbiji do okupacije Požarevca

Od atentata u Sarajevu do objave rata

Kriza je počela atentatom u Sarajevu 28. juna 1914. godine, kada je ubijen austrougarski prestolonaslednik Franc Ferdinand.

Nakon atentata, Austrougarska je Srbiji uputila ultimatum. Nota je Srbiji predata 23. jula 1914. godine, a odgovor je trebalo dostaviti u roku od 48 časova.

Među zahtevima bilo je i da austrougarski organi učestvuju u istrazi na teritoriji Srbije. Srpska vlada prihvatila je sve zahteve, osim zahteva da austrougarski organi učestvuju u istrazi na teritoriji Srbije.

U odgovoru je navedeno da bi njihovo učešće bilo suprotno Ustavu i zakonu o sudskom postupku u krivičnim delima. 

Austrougarska je 28. jula 1914. godine Srbiji objavila rat.

Požarevac i Požarevački okrug pod bugarskom okupacijom

Bugarske vlasti su u Požarevačkom okrugu uspostavljene 15. januara 1916. godine. Okupacija je trajala do 6. oktobra 1918. godine.

Požarevački okrug bio je u sastavu „Vojno-inspekcijske oblasti Morava“, sa sedištem u Nišu. Bugarske vlasti su u Požarevac dovodile činovnike, učitelje i sveštenike i uspostavile vojnu i civilnu vlast.

Već 20. januara 1916. godine viđeniji građani Požarevca pozvani su kod bugarskog komandanta mesta Popova, koji im je saopštio da će jedan broj građana biti interniran.

Interniranje je počelo 30. januara 1916. godine. Tada su internirani dr Stanojlo Vukčević, protojerej Živko Ivanović i Jovan Jovanović – Joška, radikalski prvak, narodni poslanik i bivši predsednik požarevačke opštine.

Bugarske vlasti su internirale i sveštenike, učitelje, poslanike, oficire i druge osobe koje su označavane kao „sumnjive“. Internirani često nisu imali vremena da se pripreme za put. Odvođeni su pešice ili u stočnim vagonima, a mnogi su na putu umirali ili u logore stizali iscrpljeni.

U okviru procesa bugarizacije bila je zabranjena upotreba srpskih ličnih imena, srpskog jezika i pisma. Nasilna bugarizacija išla je toliko daleko da su novorođena deca mogla dobiti samo bugarsko ime, dok je bila zabranjena i srpska narodna nošnja, posebno šajkača. Naredbama je bilo zabranjeno i da natpisi na nadgrobnim spomenicima budu na srpskom jeziku.

Oduzimane su knjige na srpskom jeziku, a u Požarevcu je početkom februara 1916. godine građanima saopštena naredba o zabrani srpskih knjiga.

U junu 1916. godine u Požarevcu su prikupljane knjige na srpskom jeziku. Nekoliko hiljada knjiga požarevačke Građanske čitaonice uništeno je, a najveći deo odnet je u Sofiju. Opljačkane i uništene su i zbirke Muzeja pri požarevačkoj gimnaziji.

U jesen 1916. godine u Požarevcu je otvorena bugarska progimnazija. U školama se učio bugarski jezik.

Tokom okupacije sprovođene su i rekvizicije, uvedeni su bugarski porezi, a oduzimana je i imovina. Krajem decembra 1915. godine bugarske vlasti proglasile su „Zakon o imovini“, na osnovu kojeg je oduzimana pokretna i nepokretna imovina lica koja se u vreme ulaska bugarskih trupa nisu nalazila na mestu gde se imovina nalazila.

Trogodišnja bugarska okupacija završena je 6. oktobra 1918. godine.